
Nhiều học sinh tính rất nhanh nhưng cứ gặp đề dài là lúng túng. Cách giải toán có lời văn đáng tin nhất gồm bốn bước: đọc đề và tóm tắt, tìm hướng giải (thường bằng sơ đồ đoạn thẳng), trình bày bài giải, rồi kiểm tra lại đáp số. Khi con làm đủ bốn bước thành thói quen, đề dài hay ngắn không còn là vấn đề.
Nội dung bài viết
Vì sao con tính được mà không giải được toán có lời văn
Toán có lời văn đòi hỏi hai việc cùng lúc: hiểu tiếng Việt và chọn phép tính. Con thường vấp ở ba chỗ. Một là đọc lướt, thấy số là cộng trừ ngay. Hai là không hình dung được quan hệ giữa các đại lượng, ví dụ “nhiều hơn”, “gấp mấy lần”, “bằng hai phần ba”. Ba là bài có hai, ba bước tính nhưng con chỉ quen bài một bước. Cả ba đều sửa được khi con nắm cách giải toán có lời văn theo một quy trình cố định.
Cách giải toán có lời văn theo 4 bước
- Đọc đề và tóm tắt. Đọc hai lần. Gạch một gạch dưới điều đã cho, hai gạch dưới câu hỏi. Viết tóm tắt bằng vài dòng ngắn hoặc sơ đồ.
- Tìm hướng giải. Đi ngược từ câu hỏi: muốn tìm cái này cần biết gì, cái đó đã có chưa. Nếu chưa, đó chính là bước tính trung gian.
- Trình bày bài giải. Mỗi phép tính đi kèm một câu lời giải và đơn vị. Cuối bài ghi đáp số.
- Kiểm tra. Thay đáp số vào đề xem có khớp không, và tự hỏi con số ấy có hợp lý không.
Bước 1 và bước 4 là hai bước trẻ hay bỏ nhất, cũng là hai bước cứu được nhiều điểm nhất.
Sơ đồ đoạn thẳng: công cụ biến chữ thành hình
Sơ đồ đoạn thẳng dùng độ dài các đoạn để biểu diễn số lớn, số bé và quan hệ giữa chúng. Vài quy ước nên dạy con:
- Mỗi đại lượng vẽ trên một dòng, các đoạn thẳng bắt đầu từ cùng một vạch dọc.
- “Gấp 3 lần” thì vẽ 3 đoạn bằng nhau; “bằng hai phần ba” thì một bên 2 phần, bên kia 3 phần.
- Phần “nhiều hơn” vẽ thành đoạn dư ra và ghi số lên trên.
- Tổng ghi bằng dấu ngoặc nhọn bên phải, điều cần tìm đánh dấu hỏi.
| Dạng toán | Sơ đồ | Cách tính |
|---|---|---|
| Tổng và hiệu | Hai đoạn, đoạn dài dư ra đúng bằng hiệu | Số bé = (tổng − hiệu) : 2 |
| Tổng và tỉ | Mỗi số chia thành các phần bằng nhau | Giá trị một phần = tổng : tổng số phần |
| Hiệu và tỉ | Như trên, phần dư ra ứng với hiệu | Giá trị một phần = hiệu : hiệu số phần |
Ví dụ minh họa từ lớp 3 đến lớp 5
Lớp 3: bài toán hai bước tính
Cửa hàng có 5 thùng nước, mỗi thùng 24 chai. Cửa hàng đã bán 45 chai. Hỏi còn lại bao nhiêu chai?
Đi ngược từ câu hỏi: muốn biết còn lại phải biết lúc đầu có bao nhiêu. Lúc đầu cửa hàng có 24 × 5 = 120 (chai). Còn lại 120 − 45 = 75 (chai). Đáp số: 75 chai. Kiểm tra: 75 + 45 = 120, đúng bằng 5 thùng.
Lớp 4: tìm hai số khi biết tổng và hiệu
Hai thùng có tất cả 84 lít dầu. Thùng thứ nhất nhiều hơn thùng thứ hai 12 lít. Hỏi mỗi thùng có bao nhiêu lít?
Vẽ hai đoạn thẳng, đoạn thứ nhất dài hơn một khúc ghi 12. Nếu bớt khúc dư ấy đi, hai đoạn bằng nhau và tổng còn 84 − 12 = 72 (lít). Thùng thứ hai có 72 : 2 = 36 (lít). Thùng thứ nhất có 36 + 12 = 48 (lít). Kiểm tra: 48 + 36 = 84.
Lớp 4–5: tổng và tỉ
Lớp 5A có 35 học sinh, số bạn nam bằng hai phần ba số bạn nữ. Tính số bạn nam, số bạn nữ.
Vẽ số nam 2 phần, số nữ 3 phần bằng nhau. Tổng số phần là 2 + 3 = 5 (phần). Giá trị một phần là 35 : 5 = 7 (học sinh). Số nam là 7 × 2 = 14 (học sinh), số nữ là 7 × 3 = 21 (học sinh). Kiểm tra: 14 + 21 = 35 và 14 : 21 rút gọn được hai phần ba.
Lớp 5: hiệu và tỉ
Mẹ hơn con 28 tuổi, tuổi mẹ gấp 5 lần tuổi con. Tính tuổi mỗi người.
Tuổi con 1 phần, tuổi mẹ 5 phần, hiệu số phần là 5 − 1 = 4 (phần), ứng với 28 tuổi. Tuổi con là 28 : 4 = 7 (tuổi), tuổi mẹ là 7 × 5 = 35 (tuổi).
Lớp 5: tỉ số phần trăm
Một chiếc áo giá 250.000 đồng, được giảm 20%. Hỏi giá sau khi giảm?
Số tiền được giảm là 250.000 : 100 × 20 = 50.000 (đồng). Giá sau khi giảm là 250.000 − 50.000 = 200.000 (đồng). Những bài phần trăm, chuyển động như thế này chiếm nhiều thời lượng ở năm cuối cấp, bạn xem thêm cách học Toán lớp 5 để ôn theo tuần.
Lỗi thường gặp khi giải toán có lời văn
- Thấy chữ “nhiều hơn” là cộng, dù có bài phải trừ. Con cần hỏi: ai nhiều hơn ai, đề đang tìm số lớn hay số bé.
- Viết phép tính đúng nhưng thiếu câu lời giải hoặc sai đơn vị.
- Dừng lại ở bước trung gian, chưa trả lời câu hỏi của đề.
- Không kiểm tra, để lọt những đáp số vô lý như tuổi con lớn hơn tuổi mẹ.
Cha mẹ luyện cùng con thế nào
Để cách giải toán có lời văn thành phản xạ, mỗi ngày hai bài là đủ, nhưng phải làm trọn bốn bước. Hãy để con đọc to đề rồi kể lại bằng lời của mình trước khi viết. Khi con sai, đừng chỉ phép tính đúng; hỏi lại “đề cho gì, hỏi gì”. Nếu con sợ đề dài đến mức không muốn đọc, hãy xử lý tâm lý trước theo bài cách giúp con hết sợ môn Toán. Với các bé thích thử thách, Toán tư duy tiểu học là bước mở rộng tự nhiên.
Khi nào nên có gia sư kèm riêng
Nếu con đã luyện vài tuần mà vẫn không tự tóm tắt được đề, rất có thể con đang hổng ở phần đọc hiểu hoặc ở khái niệm phân số, tỉ số. Một gia sư 1 kèm 1 sẽ ngồi nghe con nói cách nghĩ và sửa đúng chỗ đó, điều mà lớp đông khó làm. Bạn tham khảo dịch vụ gia sư Toán hoặc bài về gia sư lớp 3 nếu con mới bắt đầu làm quen dạng toán này. Gia đình được học thử 1 buổi đầu trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp về cách giải toán có lời văn
Bài nào cũng phải vẽ sơ đồ đoạn thẳng sao?
Không. Sơ đồ hữu ích nhất với các bài tổng, hiệu, tỉ và bài nhiều hơn, ít hơn. Bài một bước tính đơn giản chỉ cần tóm tắt bằng lời.
Con lười viết tóm tắt thì làm thế nào?
Cho phép con tóm tắt thật ngắn, thậm chí chỉ gạch chân và ghi ký hiệu. Điều quan trọng là con chỉ ra được đề cho gì và hỏi gì trước khi tính.
Mỗi ngày nên luyện mấy bài toán có lời văn?
Hai đến ba bài làm kỹ đủ bốn bước là hợp lý với học sinh tiểu học. Làm nhiều nhưng bỏ bước kiểm tra thì ít tác dụng.
Con đọc đề chậm, hay đọc sai có phải do yếu Toán?
Chưa chắc. Nhiều bé yếu phần đọc hiểu tiếng Việt nên giải toán có lời văn kém. Khi đó cần luyện đọc và kể lại đề song song với luyện tính.
Muốn có người kèm con luyện cách giải toán có lời văn từng bước? Xem hồ sơ gia sư Toán đã xác minh trên Gia Sư Đến Nhà, hoặc gọi 0385 211 469 để được tư vấn miễn phí.
Cần tìm gia sư tiểu học tại Hà Nội? Đăng tin miễn phí hoặc liên hệ Gia Sư Đến Nhà để được tư vấn gia sư phù hợp.
Dịch vụ liên quan: Gia sư tiểu học Gia sư Toán Gia sư Tiếng Anh


